Инсоният тараққиёти тарихига назар ташласак, математика энг қадимий ва энг муҳим фанлардан бири эканини кўрамиз. Минглаб йиллар аввал одамлар юлдузлар ҳаракатини кузатиш, вақтни аниқлаш, ер майдонларини ўлчаш ва савдо-сотиқ ишларини юритиш учун математик билимларга таянганлар. Асрлар давомида бу фан такомиллашиб, бугунги кунда замонавий цивилизациянинг ажралмас пойдеворига айланди.
Ҳозирги ҳаётимизни математикасиз тасаввур қилиш деярли мумкин эмас. Қўлимиздаги смартфонлар, компьютерлар, интернет тармоғи, сунъий интеллект технологиялари, банк тизими, тиббиёт, муҳандислик ва ҳатто ижтимоий тармоқлар ҳам мураккаб математик ҳисоб-китоблар асосида фаолият юритади. Кўзга кўринмайдиган бу ҳисоблар замирида эса инсониятнинг асрлар давомида тўплаган илмий тажрибаси мужассам.
Кўпчилик математика ҳақида ўйлаганда кўз олдига формулалар, тенгламалар ва мураккаб ҳисоб-китоблар келади. Бироқ математика бундан анча кенг ва теран тушунчадир. У, аввало, мантиқий фикрлаш санъати, тартиб ва уйғунлик ҳақидаги фандир. Математика инсонга нафақат ҳисоблашни, балки таҳлил қилишни, сабаб ва оқибатни англашни, муаммоларга оқилона ечим топишни ҳам ўргатади.
Буюк олим Галилео Галилей шундай деган эди: “Табиат китоби математика тилида ёзилган”. Бу фикрда чуқур ҳақиқат мужассам. Чунки табиатнинг ҳар бир бурчагида муайян математик қонуниятлар яширинган.
Бунинг ёрқин мисолларидан бири – машҳур Фибоначчи кетма-кетлигидир. Унда ҳар бир сон ўзидан олдин келган икки соннинг йиғиндисига тенг бўлади. Қизиғи шундаки, бу оддий математик қонуниятни табиатнинг турли кўринишларида учратиш мумкин. Кунгабоқар уруғларининг жойлашиши, қарағай шишкалари, дарахт шохларининг тармоқланиши, денгиз чиғаноқларининг спиралсимон шакли, довуллар ҳаракати ва ҳатто галактикалар тузилишида ҳам ушбу қонуниятнинг излари намоён бўлади. Бу ҳолат табиатдаги тартиб ва уйғунлик тасодифий эмаслигини кўрсатади.
Табиатнинг яна бир ҳайратланарли “математик мўъжизаси” – асаларилар қурган уялардир. Асалари катаклари олти бурчак шаклида бўлиши бежиз эмас. Олимлар аниқлашича, барча мунтазам кўпбурчаклар ичида айнан олти бурчак энг кам материал сарфлаган ҳолда энг кўп ҳажм ва майдон ҳосил қилиш имконини беради. Шу билан бирга, бундай тузилиш жуда мустаҳкам бўлади.
Энг ҳайратланарлиси шундаки, асаларилар бу геометрик ечимни ҳеч қандай ҳисоб-китобларсиз, чизғичсиз ёки формулаларсиз қўллайдилар. Гўёки табиатнинг ўзи уларга энг самарали архитектура қонунини ўргатгандек. Бу эса математика инсон ихтироси эмас, балки коинотнинг ўз қонуниятларини ифода этувчи универсал тил эканини яна бир бор тасдиқлайди.
Математика нафақат табиатни тушунишга, балки келажакни қуришга ҳам хизмат қилади. Космик кемаларнинг парвози, сунъий йўлдошлар ҳаракати, иқлим ўзгаришларини башорат қилиш, янги дори воситаларини яратиш ва сунъий интеллектни ривожлантириш каби улкан вазифаларнинг барчаси математик моделлар ва ҳисоблашларга таянади.
Шу боис математика фақатгина рақамлар ва формулалар йиғиндиси эмас. У инсон тафаккурининг қудратини намоён этувчи, табиат сирларини очувчи ва тараққиётга йўл кўрсатувчи бебаҳо илмдир. Сонлар оламига чуқурроқ назар ташлаган инсон ҳар бир рақам ортида мантиқ, ҳар бир қонуният ортида эса ҳайратомуз гўзаллик яширинганини англайди.
Математикани ўрганиш – бу фақат ҳисоблашни ўрганиш эмас. Бу дунёни англаш, мустақил фикрлаш ва ҳақиқатни излаш йўлидир. Шунинг учун ҳам математика азалдан барча фанларнинг пойдевори, илм-фан тараққиётининг асосий таянчи сифатида эътироф этиб келинади. Инсоният янги кашфиётлар сари интилар экан, математика ҳамон унинг энг ишончли йўлдоши бўлиб қолаверади.
Гулзода МУҲИДДИНОВА,
Қарши халқаро университети иқтисодиёт ва муандислик кафедраси катта ўқитувчиси
